BCE là gì? Vì sao giới học thuật thường sử dụng BCE trong tài liệu lịch sử và khoa học

Khi tìm hiểu về lịch sử, đặc biệt là các mốc thời gian cổ đại, bạn có thể bắt gặp ký hiệu BCE. Vậy BCE là gì và vì sao nó lại được dùng thay cho BC? Đây là một thuật ngữ quốc tế được sử dụng phổ biến trong các tài liệu khoa học nhằm đảm bảo tính trung lập tôn giáo khi mô tả niên đại.

BCE là gì?

BCE là viết tắt của Before Common Era, nghĩa là “trước Công nguyên” (TCN). Thuật ngữ này được dùng để chỉ các năm trước năm 1 theo hệ lịch Julian hoặc Gregorian và tương đương hoàn toàn với BC (Before Christ). Điểm khác biệt chủ yếu giữa BCE và BC nằm ở chỗ BCE mang tính trung lập tôn giáo hơn.

Ví dụ:

• 44 BCE: Năm Julius Caesar bị ám sát ở La Mã cổ đại.
• 221 BCE: Năm Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc và lập nhà Tần.
• 3500 BCE: Thời điểm ước tính xuất hiện chữ viết đầu tiên ở Lưỡng Hà.
• 8000 BCE: Giai đoạn chuyển tiếp từ thời kỳ đồ đá cũ sang thời kỳ đồ đá mới ở nhiều khu vực.

BC và BCE khác nhau như thế nào?

Mặc dù BC và BCE đều chỉ cùng một mốc thời gian trong lịch sử, cách gọi của chúng lại mang sắc thái và bối cảnh sử dụng khác nhau. 

• BC mang sắc thái tôn giáo rõ nét vì có nghĩa là “Trước Chúa Giê-su” nên thường được sử dụng trong các văn bản gắn với truyền thống Kitô giáo. 
• BCE được ưu tiên trong môi trường học thuật hoặc khoa học vì tính trung lập và phi tôn giáo. Từ nửa sau thế kỷ 20, BCE đã trở nên phổ biến hơn trong nhiều tài liệu nghiên cứu và giáo dục.

Nguồn gốc thuật ngữ BCE là gì?

Theo các tài liệu phổ biến kiến thức, cặp thuật ngữ “CE/BCE” đã xuất hiện trong văn bản từ năm 1795 trong một cuốn sách về thiên văn học và khi đó được dùng xen kẽ với cụm từ “Vulgar Era”. Lúc bấy giờ, “vulgar” mang nghĩa “thông thường” hoặc “phổ thông”, không mang nghĩa tiêu cực như hiện nay.

Trước khi “CE/BCE” phổ biến, giới học giả châu Âu từng sử dụng “Vulgar Era” để chỉ kỷ nguyên “thông dụng”, đối lập với các hệ thống niên đại mang tính tôn giáo hoặc địa phương. Nhà thiên văn học Johannes Kepler (1571 - 1630) cũng được ghi nhận là đã dùng cụm từ này trong các công trình của mình, cho thấy ý tưởng về khái niệm này đã tồn tại trước khi “CE/BCE” được định danh theo cách hiện đại.

Việc chuyển sang sử dụng “CE/BCE” xuất phát từ nhu cầu của giới học thuật quốc tế muốn loại bỏ sắc thái tôn giáo gắn liền với “BC/AD”, đồng thời thể hiện sự trung lập và tính toàn cầu trong nghiên cứu khảo cổ, lịch sử và khoa học nhân văn.

Trong tiếng Việt, “BCE” thường được dịch là “trước Công nguyên” (TCN), trong khi “CE” tương ứng với “Công nguyên” (CN). Đây là cách dịch được sử dụng phổ biến trong bối cảnh học thuật và giáo dục hiện nay.

Các thuật ngữ tương tự BCE là gì? 

Khi tìm hiểu về BCE, việc nắm rõ những thuật ngữ liên quan sẽ giúp bạn đọc và diễn giải tài liệu lịch sử chính xác hơn. Bên cạnh BCE, còn có một số cách ghi niên đại khác mang ý nghĩa tương đương hoặc bổ trợ trong cùng hệ thống thời gian.

Các thuật ngữ đối ứng trực tiếp

CE (Common Era): Công nguyên

CE thường đặt sau số năm, thay thế cho AD trong văn cảnh trung lập.

Ví dụ:

• 476 CE: Đế quốc Tây La Mã sụp đổ khi Odoacer phế truất hoàng đế Romulus Augustulus.
• 1066 CE: Trận Hastings, William the Conqueror chinh phục Anh.
• 1945 CE: Nhật Bản đầu hàng, kết thúc Thế chiến II.

BC (Before Christ): Trước Chúa Giê-su

BC thường đặt sau số năm, mang sắc thái Kitô giáo truyền thống.

Ví dụ:

• 336 BC: Alexander Đại đế lên ngôi Macedonia, bắt đầu các cuộc chinh phạt.
• 221 BC: Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, khởi công Vạn Lý Trường Thành.
• 49 BC: Julius Caesar vượt sông Rubicon, nói câu “Alea iacta est” (Xúc xắc đã được tung).

AD (Anno Domini): Năm của Chúa

AD về bản chất là giống CE về mặt thời gian. Tuy nhiên, AD có thể đặt trước hoặc sau số năm, mang sắc thái Kitô giáo truyền thống.

Ví dụ:

• AD 313: Sắc lệnh Milano của Constantine Đại đế, hợp pháp hóa Kitô giáo.
• AD 800: Giáo hoàng Leo III đăng quang Charlemagne làm Hoàng đế La Mã Thần thánh.
• AD 1453: Thành phố Constantinople thất thủ, kết thúc Đế quốc Byzantine.

Thuật ngữ lịch sử và tiền thân

Vulgar Era: Kỷ nguyên Thông dụng

Vulgar Era Được dùng bởi các học giả châu Âu thế kỷ 17 - 18, mang nghĩa “kỷ nguyên phổ thông”, không mang nghĩa thô tục như hiện nay.

Ví dụ:

• Johannes Kepler ghi “Vulgar Era 1627” trong tác phẩm Rudolphine Tables.
• Cuốn sách thiên văn năm 1795 dùng “Vulgar Era” song song với “Christian Era”.

Christian Era: Kỷ nguyên Kitô giáo

Christian Era được dùng thay cho AD trong một số tài liệu lịch sử.

Ví dụ:

• Christian Era 325: Công đồng Nicaea I xác định giáo lý Kitô giáo.
• Christian Era 1054: Đại phân ly giữa Đông và Tây Kitô giáo.
• The Crusades began in Christian Era 1095: Các cuộc Thập tự chinh bắt đầu năm 1095.

Hệ thống niên đại khác

AH (Anno Hegirae): Năm Hồi giáo

Hệ thống AH bắt đầu tính từ năm 622 CE, thời điểm diễn ra sự kiện Hijra khi nhà tiên tri Muhammad rời Mecca đến Medina. Niên đại Hồi giáo sử dụng lịch âm (lunar calendar), mỗi năm dài khoảng 354 - 355 ngày nên số năm AH sẽ không hoàn toàn trùng khớp với năm dương lịch CE. 

Ví dụ:

• AH 1 = 622 CE (Nhà tiên tri Muhammad thực hiện cuộc di cư Hijra).
• AH 92 = 711 CE (Tariq ibn Ziyad dẫn quân chinh phục bán đảo Iberia - Tây Ban Nha).
• AH 1445 = 2023/2024 CE (năm Hồi giáo hiện tại, trải qua khoảng 1445 năm âm lịch kể từ Hijra).

AM (Anno Mundi): Năm từ tạo thế

Theo truyền thống Do Thái, AM tính năm kể từ thời điểm được coi là “tạo thế”, xác định là năm 3761 BCE theo dương lịch. Đây là hệ thống dựa trên lịch Do Thái, một loại lịch lunisolar (kết hợp chu kỳ mặt trăng và mặt trời). Khi chuyển đổi sang BCE hoặc CE, cần lưu ý sự khác biệt giữa các hệ quy chiếu lịch sử và tôn giáo.

Ví dụ:

• AM 1 = 3761 BCE (năm tạo thế theo truyền thống Do Thái).
• AM 2448 = 1313 BCE (thời điểm Exodus - dân Israel rời Ai Cập).
• AM 5784 = 2023/2024 CE (năm Do Thái hiện tại).

Regnal years: Niên hiệu triều đại

Hệ thống này đếm năm dựa trên thời gian trị vì của một vị vua hoặc hoàng đế, thay vì sử dụng mốc thời gian tuyệt đối như BCE/CE. Mỗi khi một vị quân chủ mới lên ngôi, hệ thống niên hiệu sẽ được đặt lại từ năm 1. Niên hiệu được sử dụng rộng rãi trong lịch sử Trung Hoa, Nhật Bản, Việt Nam, châu Âu thời phong kiến và nhiều nền văn minh cổ đại.

Ví dụ:

• Năm Gia Long thứ 15 = 1816 CE (Việt Nam, tính từ khi vua Gia Long lên ngôi năm 1802).
• Reign year 43 of Kangxi = 1704 CE (Trung Quốc, triều đại nhà Thanh).
• Year 12 of Akbar = 1567 CE (Ấn Độ thời đế quốc Mughal).

Tạm kết

BCE là một cách ghi niên đại mang tính toàn cầu, giúp các tài liệu học thuật duy trì sự trung lập và dễ tiếp cận với mọi nền văn hóa. Dù tương đương về mặt thời gian với BC, BCE vẫn được ưu tiên hơn trong các nghiên cứu khoa học và lịch sử nhờ tính bao quát và không ràng buộc tôn giáo.

Để tra cứu thông tin lịch sử, đọc tài liệu quốc tế hay học ngoại ngữ hiệu quả, một chiếc điện thoại Samsung tại FPT Shop sẽ là công cụ hỗ trợ tuyệt vời. Với màn hình sắc nét, hiệu năng mạnh mẽ và dung lượng pin bền bỉ, điện thoại Samsung giúp bạn truy cập kiến thức mọi lúc, mọi nơi. Ghé ngay FPT Shop để chọn mẫu điện thoại phù hợp và tận hưởng ưu đãi hấp dẫn.

Điện thoại Samsung

Xem thêm:

• Giải đáp chính xác nhất 1 năm có bao nhiêu tuần? 1 năm có mấy tuần, ngày, giờ?
• Dương lịch là ngày trên hay dưới? Cách phân biệt và ứng dụng trong đời sống